Zwaarddansen in Antwerpen met Halfvasten – een historiek

Elk jaar op een zondag in maart is het halfvasten en dat wordt door de dansgroep Lange Wapper in Antwerpen gevierd met een reconstructie van de traditionele zwaarddans voor de kathedraal van Antwerpen. Uit nieuwsgierigheid zochten we op wat deze zwaarddans precies is en waar hij vandaan komt.  We haalden informatie van de site http://www.dansgroeplangewapper.be

In Vlaanderen bestond er in de 15de en 16de eeuw een rijke traditie van zwaarddansen. De oudste vermelding dateert van 1389 uit Brugge. Er ontstond binnen de dansgroep Lange Wapper het idee om een reizwaarddans uit te voeren. De traditionele zwaarddans die wordt opgevoerd met halfvasten is dan ook een reconstructie van Renaat Van Craenenbroeck (+) naar een schets van H. Cock uit 1561. De eerste uitvoering vond plaats in 1970. In 2009 was het al de 40ste keer dat de zwaarddans werd opgevoerd met Halfvasten. De dans wordt door 11 mannen/jongens uitgevoerd, gekleed in witte kledij met een riem van bellen rond de knieën en rond het middel. Ze worden begeleid door een nar en het “paard” (de zotskap en de champetter). De dans duurt ongeveer 20 minuten en wordt 6 keer uitgevoerd ’s zondag met Halfvasten in de loop van de morgen. De dans wordt altijd uitgevoerd, ongeacht het weer ! De zwaarddans wordt begeleidt door tamboers, doedelzakken, violen, fluiten, draailier, enz….

Onze Antwerpse zwaarddans is een rei -zwaarddans. Dat betekent, dat hij behoort tot dat type van dansen waarbij de deelnemers hun zwaard (soms vervangen door stokken of hoepels) aan hun buurman aanreiken, zodat een gesloten kring ontstaat. Deze kring wordt in het verdere verloop van de dans omzeggens niet meer verbroken. De Engelse benaming hilt-and-point is erg tekenend voor dit soort dansen; iedere danser houdt inderdaad in de ene hand het handvest (hilt) van zijn eigen zwaard en in de andere hand de punt (point) van het zwaard van zijn buurman.

Dat Vlaanderen in het historisch onderzoek betreffende de reizwaarddansen een bijzondere plaats inneemt lijkt eigenaardig. Toch is het zo dat onze streken, Zeeuws-Vlaanderen inbegrepen, beschouwd worden als het gebied waar de dichtste concentratie van zwaarddansverenigingen te vinden is. Wij moeten dan wel even terug naar de vijftiende en zestiende eeuw. Tot 1566 zijn er in stads- en kerkrekeningen, vooral in West- en Oost-Vlaanderen, tal van vermeldingen te vinden van betalingen aan zwaarddansers. Die kwamen hier altijd uit de eigen gemeente. Sommige steden, onder meer Hulst en Axel, kenden een toevloed van dansteams uit de omgeving.

Waarom fungeert 1566 als breukjaar?
De analyse van de teksten levert het vermoeden op, dat aanvankelijk het spelen met zweerden beoefend werd door kleine groepen uit de onmiddelijke stedelijke omgeving, die rond vastenavond naar de stad trokken om daar op meerdere plaatsen te dansen. Blijkbaar probeerden zij daarbij steeds een voorstelling te geven voor de magistratuur, met de hoop daarvoor beloond te worden in geld of drank.

Geleidelijk krijgen de zwaarddansers een plaats bij andere festiviteiten : bijvoorbeeld bij het patroonfeest van de lokale beschermheilige. Zo vinden wij hem tenslotte vertegenwoordigd in de ommegangen. Maar na de beeldenstorm (1566) worden de wereldse elementen uit de ommegangen geweerd. Zo ook onze zwaarddansers. Daarmee verdwijnt voor vele van hun groepen de bestaansreden. Van de groepen die wel blijven voortbestaan vinden wij anderzijds nog weinig sporen terug, omdat zij niet meer vergoed werden door kerk of stad, zodat er geen vermeldingen meer voorkomen in de rekeningen.

Totaal verdwenen waren de zwaarddansers zeker niet. Nog in 1802 lezen wij in het Programma voer die Vieringe des Feest van Peys….binnen de stad Tongeren : “De helfte der Gendarmerie te peerd doet de openinge van de superbe Cavalcade onder het geluyt der klocken en carillon. Wanneer volgen de Machielen met hun musieck gedesigneert in den statistique van ons Departement onder den naem, les danseurs Germains armés de lances et de boucliers; maer het is jammer dat die costeluycke roerende colonne dese duytse dansers ontwaepent heeft van hunne wapens oft sweerten, en dus hunnen dansch niet connen voltrecken, niet uyt interes maer tot plaisir van een ieder.” Laat u niet om de tuin leiden, het gaat hier niet over Duitsers, die te Tongeren kwamen dansen, maar om een uitvoering van hun dans door de Tongerse zwaarddansersgilde van de Michielen!

Als reliek moeten de diverse vormen van stokdansen vermeld, die tot op de dag van heden in de Kempen zijn blijven voortbestaan. Zij gebruiken alle de hoepel als aanvullend element en nemen daardoor een vrijwel unieke plaats in in het West-Europese danspatrimonium. De begeleiding door enkel de trom verleent hen daarenboven een sterk dramatisch karakter.

Zetten wij alle gegevens op een rijtje vanaf 1389 (de tekst uit de Brugse stadsrekening van dat jaar wordt beschouwd als de oudste vermelding van een reizwaarddans in West-Europa tot op heden), dan vinden wij een honderdtal plaatsen in het Vlaamse landsgedeelte, die in verband kunnen gebracht worden met de reizwaarddans. Hetzij, dat de zwaarddansers uit deze plaats zelf afkomstig waren, hetzij, dat er door dansers uit andere plaatsen werd opgetreden.

Bij die honderd ook Antwerpen, Dr. E. Van Autenboer kwam er achter dat de Antwerpse Jonge Handboog, zowel als de Kolveniersgilde zich in de zestiende eeuw liet vergezellen van spellieden, guycheleers ende sweertdansers tijdens de ommegangen.

En ook al is dit geen strikt bewijs voor het voorkomen van de zwaarddans in het Antwerpse, toch is het wel leuk hier even aan te halen, dat sommige auteurs de bekende prent van H. Cock “De Sint Joriskermis” (1561?), waarop wij een groep zwaarddansers aan het werk kunnen zien, situeren op het gehucht Beerschot vlak onder de Antwerpse stadswallen. http://www.dansgroeplangewapper.be/sintjoriskermis.swf

Info: http://www.dansgroeplangewapper.be  –

Voor meer info over het zwaarddansoptreden aan de kathedraal op zondag 3 april 2011 tussen 8u40 en 13u30: http://www.folkinantwerpen.be/2010/11/27/traditionele-zwaarddans-door-dansgroep-lange-wapper-op-halfvasten-op-de-handschoenmarkt-in-antwerpen-tss-8u40-en-13u30.

Voor foto’s van het zwaarddansen, zie de website van Jeroen de Bie.


|



Kalender


Organiseer je zelf een folkconcert of folkbal, stuur ons tijdig informatie door over de activiteiten die je organiseert. Wij garanderen je dat ze snel daarna op de site zal verschijnen. Organiseer je een folkbal dan kan je ook gebruik maken van het folkkalenderprogramma van Folkbalbende.